هارون مجیدی
در تاریخ معاصر افغانستان، چهرههایی وجود دارند که کارنامه و تجربهی سیاسی ـ مبارزاتی آنان میتواند همچنان به عنوان منبع الهام برای آیندهی کشور مورد توجه قرار گیرد. مارشال محمدقسیم فهیم یکی از همین شخصیتهاست که مسیر زندگی و فعالیت سیاسی او با مهمترین فراز و فرودهای تاریخ چند دههی اخیر افغانستان گره خورده است. بازخوانی این کارنامه میتواند به عنوان یک امکان ملی برای اندیشیدن به راههای پایان بحران در افغانستان مطرح شود.
مارشال فهیم از اعضای نهضت اسلامی افغانستان بود و فعالیت سیاسی و مبارزاتی خود را در دوران مبارزهی مردم افغانستان علیه اشغال کشور توسط اتحاد جماهیر شوروی آغاز کرد. در آن دوره، او در کنار دیگر مجاهدان کشور در صف مبارزه و مقاومت قرار گرفت و تجربهیی عمیق از مبارزه، سازماندهی و ارتباط با اقشار مختلف کشور به دست آورد. این تجربه بعدها در دورههای مختلف سیاسی کشور نقش مهمی در شکلگیری نگاه او به دولت و جامعه ایفا کرد.
پس از آن، در دورهی مقاومت در برابر گروه طالبان نیز مارشال فهیم یکی از چهرههای کلیدی و اثرگذار جبههی مقاومت به شمار میرفت. سالهای طولانی مبارزه و همکاری نزدیک با رهبران برجستهی مقاومت، بهویژه شهید پروفیسور استاد برهانالدین ربانی، رییسجمهور کشور و شهید احمدشاه مسعود، قهرمان ملی کشور بر شکلگیری اندیشه و رویکرد سیاسی او تأثیر عمیقی گذاشت. مارشال افغانستان در واقع، ادامهدهندهی همان مسیر و اندیشهیی بود که این رهبران برای استقلال، عزت و ثبات افغانستان دنبال میکردند.
از مهمترین ویژگیهای کارنامهی او، شناخت بومی و عمیق از جامعه و مناسبات افغانستان بود. سالها حضور در میدان مبارزه، تعامل با مجاهدان، مقاومتگران و مردم مناطق مختلف کشور، به او درکی واقعبینانه از پیچیدگیهای قومی، زبانی و فرهنگی افغانستان بخشیده بود. همین شناخت سبب شد که در دورههای پس از سقوط طالبان و آغاز روند نظامسازی، نگاه او به دولتسازی بر پایه مشارکت و پذیرش تنوع اجتماعی افغانستان شکل بگیرد.
در اندیشه و کارنامهی مارشال افغانستان، عدالت اجتماعی جایگاهی اساسی داشت. او باور داشت که دولت زمانی میتواند پایدار و ملی باشد که همه شهروندان کشور خود را در آیینهی دولت و قدرت ببینند. از این رو، تلاش میکرد تا در ساختار سیاسی کشور نوعی توازن و مشارکت میان اقوام و گروههای مختلف اجتماعی شکل گیرد.
مارشال محمدقسیم فهیم معتقد بود که آیندهی افغانستان تنها در صورتی میتواند با ثبات و آرامش همراه باشد که تنوع قومی، زبانی و فرهنگی کشور به رسمیت شناخته شود و به عنوان یک واقعیت ملی پذیرفته گردد. در چنین چارچوبی، عدالت اجتماعی میتواند زمینهیی فراهم سازد تا همه شهروندان کشور به آیندهی مشترک خود قناعت و اعتماد پیدا کنند.
امروز که افغانستان همچنان با بحرانهای پیچیدهی سیاسی و اجتماعی روبهرو است، بازخوانی کارنامهی شخصیتهایی مانند مارشال محمد قسیم فهیم میتواند فرصتی برای بازاندیشی در مسیرهای برونرفت از بحران باشد. تجربه مبارزه، شناخت بومی از جامعه، باور به مشارکت ملی و تأکید بر عدالت اجتماعی، مؤلفههایی هستند که در کارنامهی ایشان دیده میشوند و میتوانند به عنوان الهامبخش یک گفتمان ملی برای آیندهی افغانستان مطرح شوند.
بدین ترتیب، کارنامهی مارشال افغانستان صرفاً بخشی از تاریخ گذشتهی کشور نیست؛ بلکه میتواند به عنوان یک امکان ملی برای گفتوگو دربارهی شکلگیری دولتی فراگیر، عادلانه و مبتنی بر پذیرش تنوع اجتماعی در آیندهی کشور مورد توجه قرار گیرد.